Pamukta yaprak biti, sezonun ilk haftalarında hemen her tarlada görülür. Taze sürgün uçlarında ve yaprak altlarında yeşil-siyah koloniler oluşturur, özsu emerek yaprakları kıvırır. Yaz sonuna doğru ise salgıladığı bal çiyi, açılmış kozalardaki lifi yapış yapış ederek kaliteyi düşürür. Ancak yaprak bitinin bulunduğu her tarlada mücadele gerekmez: pamuk tarlası, yaprak bitini kendiliğinden baskılayan zengin bir doğal düşman topluluğuna sahiptir. Bu yazıda yaprak biti ve doğal düşman sayımını, kararın nasıl verileceğini anlatıyoruz.
Yaprak bitinin pamuktaki zararı
- Erken dönem: Fide ve genç bitkide yaprak kıvrılması, büyüme geriliği
- Orta dönem: Koloniler büyükse çiçek ve koza oluşumunda gecikme
- Geç dönem: Kozalar açıldıktan sonra bal çiyinin life bulaşması; yapışkan lif çırçır ve iplik aşamasında sorun çıkarır
- Dolaylı zarar: Bal çiyi üzerinde gelişen siyah küf (fumajine) fotosentezi azaltır
Geç dönemdeki zarar, erken dönemdekinden çok daha pahalıdır. Bu yüzden izleme, koza açımına kadar sürmelidir.
Doğal düşmanlar: tarladaki yardımcılar
Pamuk tarlasında yaprak bitiyle beslenen pek çok canlı yaşar. Bunları tanımak, karar verirken neyi koruduğunuzu bilmek demektir.
| Doğal düşman | Tanıma ipucu | Beslendiği evre |
|---|---|---|
| Uğur böcekleri | Kırmızı-turuncu sırtlı, benekli; larvası koyu, dikenli | Ergin ve larva yaprak biti yer |
| Altın göz (Chrysoperla) | Yeşil, tül kanatlı ergin; larvası yassı, çeneli | Larva yoğun avcıdır |
| Gelin böceği larvası (sirfit) | Bacaksız, yeşilimsi kurtçuk | Larva koloni içinde beslenir |
| Parazitoit arılar | Yaprak bitini kahverengi, şişkin “mumyaya” çevirir | Bit içinde gelişir |
| Avcı tahtakuruları | Küçük, hızlı hareketli | Bit ve diğer küçük zararlılar |
Kolonide çok sayıda mumyalaşmış bit görmek, parazitoitlerin çalıştığını gösterir. Bu durumda koloni çoğu zaman birkaç gün içinde çöker.
Sayım nasıl yapılır?
Sayım, haftada bir ve aynı yöntemle yapıldığında anlamlıdır.
- Tarlayı zikzak çizerek dolaşın ve en az beş farklı noktada durun.
- Her noktada rastgele bitkiler seçin; bitkinin üst kısmındaki, tam açılmış bir yaprağın alt yüzüne bakın.
- Yaprakta yaprak biti olup olmadığını ve koloninin büyüklüğünü (yok, az, orta, yoğun) not edin.
- Aynı bitkilerde uğur böceği, altın göz larvası, sirfit larvası ve mumyalaşmış bitleri sayın.
- Sonucu “bulaşık yaprak oranı” ve “doğal düşman sayısı” olarak iki ayrı satırda yazın.
Ne zaman müdahale konuşulur?
Bulaşık yaprak oranı hızla artıyor, doğal düşman sayısı düşük kalıyor ve bitki kritik bir gelişme dönemine giriyorsa müdahale gündeme gelir. Koza açımına yakın dönemde bal çiyi riski nedeniyle değerlendirme farklılaşır. Eşik değerleri bölgeye, bitkinin dönemine ve tarlanın geçmişine göre değiştiği için kararı mühendisle birlikte vermek gerekir.
Kültürel önlemler
- Dengeli azot: Fazla azot, yaprak bitinin sevdiği yumuşak ve sulu dokuyu artırır.
- Sulama düzeni: Su stresi ve aşırı sulama arasında gidip gelmek bitkiyi zayıflatır.
- Tarla kenarları: Kenarlardaki çiçekli bitkiler doğal düşmanlar için sığınak ve besin kaynağıdır.
- Erken dönemde geniş spektrumlu uygulamalardan kaçınmak: Sezon başında doğal düşmanları yok eden bir uygulama, yazın daha büyük bir zararlı patlamasına yol açabilir.
Koruma ürünlerinde seçicilik
Yaprak bitine karşı kullanılan insektisit sınıfları arasında doğal düşmanlara etkisi düşük olan seçici sınıflar ile geniş spektrumlu sınıflar bulunur. Neonikotinoid grubu, böcek gelişim düzenleyiciler ve parafinik yağlar bu tartışmada adı geçen sınıflardandır. Seçim yapılırken yalnız yaprak bitine etkisi değil, tarladaki doğal düşman topluluğuna ve arılara etkisi de değerlendirilir. Aynı sınıfın tekrar tekrar kullanılması direnç gelişimini hızlandırdığı için program dönüşümlü kurulur.
Sezon boyu kayıt
Sayım defteri, sezon sonunda hangi haftalarda baskının arttığını, hangi tarlada doğal düşmanların daha güçlü olduğunu gösterir. Mühendisin saha ziyaretinde girdiği gözlemler ve uygulama kayıtları çiftçi portalında parsel bazında saklanır. Demo hesaplardan Ramazan Kılınç’ın portalında pamuk parseli için bu kayıtların nasıl tutulduğuna bakabilirsiniz.
Sayım formunu basit tutun
Sayımın sürdürülebilir olması için formun basit olması gerekir. Her durak noktası için tek satır yeterlidir: bulaşık yaprak var mı, koloni büyüklüğü, uğur böceği sayısı, altın göz ya da sirfit larvası, mumyalaşmış bit var mı. Beş durakta toplam on dakika süren bir sayım, her hafta aksatılmadan yapıldığında, yarım günlük ama düzensiz bir gözlemden çok daha değerlidir. Sayım yaptığınız günün saati de önemlidir; sabah serinliğinde doğal düşmanlar daha az hareketlidir ve daha kolay sayılır. Sezon boyunca biriken bu satırlar, bir sonraki yıl hangi parselin daha erken bulaştığını ve hangi kenar şeritlerinin doğal düşmanları beslediğini gösterir. Formu her hafta aynı kişinin doldurması, sayımlar arasındaki farkın kişiden değil tarladan kaynaklanmasını sağlar.
Sonuç
Pamukta yaprak bitiyle baş etmenin yolu, önce saymak, sonra karar vermektir. Doğal düşmanları tanıyın, haftalık sayımı aksatmayın; koloniler büyüyor ve yardımcılar yetişmiyorsa fotoğraflarla bize ulaşın ya da mühendis randevusu alın.
